واکسین خوراکی پولیو (OPV)

 

واکسین خوراکی پولیو (OPV)

واکسین خوراکی پولیو (Oral Polio Vaccine) واکسینی است که بیشترین استفاده را در تلاش‌های جهانی برای محو پولیو داشته است.

این واکسین انواع مختلفی دارد که ممکن است حاوی یکی از سه نوع ضعیف‌شده ویروس پولیو، ترکیبی از دو نوع، یا هر سه نوع ویروس باشد. هر نوع آن فواید و محدودیت‌های خاص خود را دارد.

ویروس ضعیف‌شده پولیو که در واکسین خوراکی پولیو (OPV) موجود است، در روده انسان به‌خوبی تکثر می‌کند، اما در مقایسه با ویروس وحشی پولیو، نزدیک به ده هزار (۱۰٬۰۰۰) برابر توانایی کمتری برای ورود به سیستم عصبی مرکزی دارد. این ویژگی به سیستم دفاعی بدن فرصت می‌دهد تا در برابر پولیو معافیت نیرومندی ایجاد کند.

تقریباً تمام کشورهایی که پولیو را با موفقیت محو کرده‌اند، با استفاده از همین واکسین توانسته‌اند زنجیره انتقال ویروس را از یک فرد به فرد دیگر متوقف سازند.

 

فواید

تمام انواع واکسین خوراکی پولیو (OPV) ارزان‌قیمت هستند. در سال ۲۰۱۶، کشورهایی که این واکسین را از طریق یونیسف خریداری می‌کردند، برای هر دوز آن بین ۰٫۱۲ تا ۰٫۱۸ دالر امریکایی پرداخت می‌کردند.

تمام انواع واکسین خوراکی پولیو (OPV) ارزان، مصون و مؤثر هستند و در برابر انواع مربوط ویروس پولیو معافیت درازمدت ایجاد می‌کنند. این واکسین معافیت مخاطی نیرومندی را در روده ایجاد می‌کند و از همین رو، در جلوگیری از انتقال ویروس پولیو از یک فرد به فرد دیگر بسیار مؤثر است.

تمام انواع واکسین خوراکی پولیو (OPV) از طریق دهان تطبیق می‌شوند و به کارکنان صحی، سوزن و پیچکاری تعقیم‌شده نیاز ندارند. به همین دلیل، تطبیق آن‌ها در کمپاین‌های واکسیناسیون آسان است.

پس از تطبیق واکسین، ویروس موجود در آن تا چند هفته در روده تکثر می‌کند، از طریق مدفوع دفع می‌شود و می‌تواند به افراد نزدیک نیز انتقال یابد. این بدان معناست که در مناطقی که وضعیت حفظ‌الصحه ضعیف است، واکسین خوراکی پولیو (OPV) می‌تواند به‌گونه غیرمستقیم برای افرادی که واکسین نشده‌اند نیز معافیت ایجاد کند.

 

محدودیت‌ها

واکسین خوراکی پولیو (OPV) بسیار مصون و مؤثر است؛ اما در موارد بسیار نادر (حدود ۲ تا ۴ طفل در هر یک میلیون طفل نوزاد)، ویروس زنده و ضعیف‌شده موجود در این واکسین می‌تواند باعث فلج شود. در برخی موارد، احتمال داده می‌شود که ضعف سیستم معافیتی بدن در بروز این حالت نادر نقش داشته باشد. با وجود این، خطر بسیار اندک فلج ناشی از واکسین (Vaccine-Associated Paralytic Poliomyelitis – VAPP) در بسیاری از برنامه‌های صحت عامه قابل قبول دانسته می‌شود، زیرا فواید واکسین به‌مراتب بیشتر از این خطر نادر است.

در موارد بسیار نادر، اگر پوشش واکسیناسیون در یک جامعه کافی نباشد، ویروس موجود در واکسین می‌تواند از یک فرد به فرد دیگر انتقال یابد و در گذر زمان تغییر کند؛ به‌گونه‌ای که طی ۱۲ تا ۱۸ ماه دوباره توانایی ایجاد فلج را به دست آورد. این حالت را ویروس پولیوی ناشی از واکسین در حال گردش (Circulating Vaccine-Derived Poliovirus - cVDPV) می‌گویند.

 

واکسین تک‌نوعی خوراکی پولیو  (mOPV)

پیش از تولید واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو (tOPV)، در اوایل دهه ۱۹۵۰ واکسین تک‌نوعی خوراکی پولیو (mOPV)  ساخته شد. اما پس از آن‌که واکسین سه‌نوعی (tOPV) به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفت، استفاده از واکسین تک‌نوعی تا حد زیادی متوقف شد. از همین رو، زمانی که ابتکار جهانی محو پولیو (GPEI) در سال ۱۹۸۸ آغاز شد، این واکسین دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گرفت.

واکسین تک‌نوعی خوراکی پولیو (mOPV) تنها در برابر یکی از سه نوع ویروس پولیو معافیت ایجاد می‌کند. این واکسین در برابر همان نوعی که برای آن ساخته شده است، نسبت به واکسین سه‌نوعی (tOPV) معافیت نیرومندتری ایجاد می‌کند، اما در برابر دو نوع دیگر ویروس پولیو مؤثر نیست.

واکسین تک‌نوعی پولیو نوع اول (mOPV1) و واکسین تک‌نوعی پولیو نوع سوم (mOPV3) در سال ۲۰۰۵ میلادی، در نتیجه تلاش‌های موفق ابتکار جهانی محو پولیو (GPEI)، دوباره برای استفاده تأیید شدند. این واکسین‌ها در برابر نوع مربوط خود، در مقایسه با سایر واکسین‌های پولیو، نیرومندترین معافیت را ایجاد می‌کنند.

واکسین تک‌نوعی پولیو نوع دوم (mOPV2) به‌عنوان ذخیره نگهداری می‌شود تا در صورت شیوع ویروس پولیوی ناشی از واکسین نوع دوم (cVDPV2)، برای مهار و جلوگیری از گسترش آن مورد استفاده قرار گیرد.

 

واکسین جدید خوراکی پولیو نوع دوم  (nOPV2)

برای جلوگیری و مهار خطر رو به افزایش ویروس پولیوی ناشی از واکسین نوع دوم (cVDPV2)، شرکای ابتکار جهانی محو پولیو (GPEI) واکسین جدید خوراکی پولیو نوع دوم (nOPV2) را تولید کرده‌اند و روند استفاده از آن ادامه دارد.

 

واکسین دونوعی خوراکی پولیو  (bOPV)

از ماه اپریل سال ۲۰۱۶، در برنامه‌های معمول واکسیناسیون در سراسر جهان، واکسین دونوعی خوراکی پولیو (bOPV)  جایگزین واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو (tOPV) شد.

واکسین دونوعی خوراکی پولیو (bOPV) تنها حاوی ویروس‌های ضعیف‌شده پولیو نوع اول و نوع سوم است و مقدار این دو نوع ویروس در آن با واکسین سه‌نوعی (tOPV) یکسان است.

واکسین دونوعی خوراکی پولیو (bOPV) در مقایسه با واکسین سه‌نوعی (tOPV)، در برابر ویروس پولیو نوع اول و نوع سوم معافیت نیرومندتری ایجاد می‌کند، اما در برابر نوع دوم مؤثر نیست.

واکسین دونوعی خوراکی پولیو (bOPV) نه تنها در برنامه‌های معمول واکسیناسیون استفاده می‌شود، بلکه در کمپاین‌های پاسخ اضطراری هنگام شیوع ویروس پولیو نوع اول و نوع سوم نیز به کار می‌رود.

 

واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو  (tOPV)

تا ماه اپریل سال ۲۰۱۶ میلادی، واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو (tOPV) پرکاربردترین واکسین مورد استفاده در برنامه‌های معمول واکسیناسیون علیه پولیو در سراسر جهان بود.

این واکسین در دهه ۱۹۵۰ توسط داکتر آلبرت سیبین (Albert Sabin) ساخته شد و حاوی ویروس‌های زنده و ضعیف‌شده هر سه نوع ویروس پولیو بود. این واکسین با نام واکسین سیبین (Sabin vaccine) نیز شناخته می‌شود. این واکسین ارزان، مؤثر و قادر به ایجاد معافیت درازمدت در برابر هر سه نوع ویروس پولیو است.

در ماه اپریل سال ۲۰۱۶ میلادی، واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو (tOPV) از چرخه استفاده خارج شد و واکسین دونوعی خوراکی پولیو (bOPV)، که تنها حاوی ویروس‌های ضعیف‌شده پولیو نوع اول و نوع سوم است، جایگزین آن شد.

دلیل این تغییر آن بود که ادامه استفاده از واکسین سه‌نوعی خوراکی پولیو (tOPV)، با وجود این‌که ویروس وحشی پولیو نوع دوم در سال ۱۹۹۹ میلادی از بین رفته بود، خطر ایجاد و گسترش ویروس پولیوی ناشی از واکسین نوع دوم (cVDPV2) را افزایش می‌داد.